Divanü Lugati’t Türk’te Yer Adlarıyla İlgili Efsaneler

Divan’da yer adlarına bağlı efsanelere de rastlarız. Efsanelerin konuları arasında medeniyet tarihiyle ilgili herhangi bir şehrin, köprünün, kalenin veya dağ, ırmak, göl gibi doğal mekanların nasıl oluştuğunu, adının nereden geldiğini, o mekana ait bir özelliği izah eden efsanelere çok rastlarız. Hatta kimi efsane araştırmaları bu konuya yöneliktir. Barsgan maddesindeki Barsgan’ın, Qaz maddesinde Qaz’ın, Öge maddesinde geçen Altun Kan adlı mekanın ve Çigil maddesindeki Çigil adının nereden geldiğini açıklayan efsaneler yer adlarına bağlı efsanelerdir. Kaşgarlı, Uygur ülkesinin yakınında bulunduğunu ifade ettiği Altun Kan dağının adını Öge maddesinde şu efsaneyle açıklar: “…Müfreze Zülkarneyn’in öncü birliklerine saldırmış ve onları bozguna uğratmış. Türklerden biri, Zülkarneyn’in askerlerinden birine bir kılıç darbesi vurmuş ve onun karnında bir yarık açmış. Öldürülen adam beline bir para kesesi bağlamışmış ve darbeyle birlikte açılan keseden, karından akan kanla karışarak paralar dökülmeye başlamış. Ertesi sabah Türk askerleri kana bulanmış bu paraları görerek ne olduğunu merak etmişler. İçlerinden biri bu altun qan: altın ve kandır demiş- ve oradaki ulu dağa bu ad verilmiş. Bu dağ Uygur ülkesinin yakınlarındadır ve çevresinde göçebeler yaşar.” 21

Divan’da Çigil adlı bölgenin ve buranın halkının adının da Zülkarneyn’le ilgili bir efsaneye bağlı olduğunu görüyoruz. Zülkarneyn, Argun ülkesine geldiğinde hava çok yağmurlu olması dolayısıyla etrafın çok çamurlu olduğunu görünce Farsça ‘in çigüne (çigil) , bu nasıl çamur, bu çamurdan kaçış yok, diyerek oraya bir bina yapılmasını emretmiş. Bunun üzerine oraya bir kale yapılarak adına Çigil denmiş, orada yaşayanlara da Çigilî denilmiş.22

Kaşgarlı Mahmut “Barsgan” maddesini açıklarken bu yerin adıyla ilgili bir efsane anlatır. Bu efsaneden Barsgan şehrini Alp Er Tunga adıyla ünlü olan efsanevî Türk hükümdarının oğlu Barsgan’ın yaptırdığını belirtir ve kentin yapılış efsanesini anlatır.23

Kaşgarlı Mahmut’un dedesi ve babası Kaşgar’ın kuzeyinde bir kasaba olan Barsgan kasabasında doğmuşlardır. Kaşgarlı’nın kendisinin de aslında Barsganlı olduğuna dair görüşler vardır.24 Anlaşılan bu efsane Kaşgarlı’nın ailesinin Kaşgar’dan evvel yaşadığı yerle ilgilidir. Qaz maddesi de Qazvin adlı bir kentin adını açıklamaktadır. Qaz, Afrasiyab’ın kızının adıdır.

“Qazvin kentinin kurucusudur. Bu kentin adının kök biçimi qaz oynı: qazın oyun alanıdır. Çünkü bu kız

orada yaşar ve oyun oynarmış.”25 Kaşgarlı bu maddenin devamında Qaz kenti ile ilgili bilgiler vermeye devam ediyor.

KAYNAK: Behiye KÖKSEL

Kaynakça:

20 Mahmud el-Kaşgari , Divanü Lugati’t Türk, Kabalcı Yayınları, İst.anbul, 2007, s.606

21 Mahmud el-Kaşgari, Divanü Lugati’t Türk, Kabalcı Yayınları, İst. 2007, s.369

22 Mahmud el-Kaşgari , a.g.y., s.236

23 Kaşgarlı Mahmut., Divanü Lugat’it Türk Tercümesi, (Besim Atalay), TDK Yayınları, C.1, Ankara, 1998, s.417-418

24 Bkz. Korkmaz Zeynep, Kaşgarlı Mahmut ve Divanü Lugati’t Türk,

25 Mahmut el Kaşgari, Divanü Lugati’t Türk, Kabalcı Yayınları , İst. 2007, s.419


About this entry