Türkiye’de Kitabeler Üzerine Çalışmalar

Türkiye’de Köktürk anıtlarını tanıtan ilk bilim adamı Necib Âsım’dır. İkdam gazetesinin 17 Şubat 1895 tarihli nüshasında, imzasız olarak çıkan “Hutut-ı Kadime-i Türkiyye” (Eski Türk Yazıtları) başlıklı uzun makalesinde Necib Asım, Köktürk anıtlarından ve özellikle Köktürk harflerinden ve onların kökeninden bahseder.

Necib Âsım, 1897 yılında Pek Eski Türk Yazısı adıyla İkdam Külliyatı arasında küçük bir risale yayımlamıştır ve böylece ülkemizde Köktürk harfleri ve abideleri hakkında ilk kitap yayımlanmış olur.  1897 tarihinde bu risaleye yazdığı mukaddimenin sonuna Köktürk harfleriyle “Necib” yazarak imzasını atar.

Şemseddin Sami, Orhun abidelerini bizde yayımlama girişiminde bulunanilk kişidir. 1903 tarihinde 104 sayfalık bir deftere, Köl Tigin bengü taşının do­ğu cephesini, orijinal harfleriyle, transkripsiyonu ve tercümesiyle kaydet­miştir.  Fakat Şemseddin Sami, bu defteri tertip etmeye başladıktan bir yıl sonra vefat eder ve iş yarım kalır.

Köktürk bengü taşlarının kısmen de olsa ilk tercümesi bir hikayecimize aittir ve bir roman içinde yer almaktadır. Ahmet Hikmet Müftüoğlu’nun “Gönül Hanım” romanı. Birinci Dünya Savaşında Ruslara esir düşen Türk ve Macar roman kahramanları iki Tatar genciyle Orhun bölgesine seyahat ederler ve anıtları okuyup tercüme ederler. Müftüoğlu bazı parçaların yerlerini değiştirmekle ve yer yer san’atkarane üslubunu katmakla beraber aslına oldukça sadık bir tercüme yapmış, hatta bazen de orijinal biçimleri dip notlarda vermiştir. Tabii ki bu anıtların tamamının tercümesi değil, kısmi bir tercümesidir. Eserin Tasvir-i Efkar gazetesinde tefrika edildiği, dolayısıyla tercümenin yapıldığı tarih 1 Şubat 1920 – 13 Nisan 1920’dir.

Köktürk harflerini bizde ilk tanıtan Necib Asım olduğu gibi, Orhun abidelerini ilk defa neşretme şerefi de ona aittir. Darülfünun Türk Lisanı Müderrisi Necib Asım Bey’in 1925’te Maarif Vekaleti neşriyatı arasında yayımladığı Orhun Abideleri adlı eser, hem Köl Tigin ve Bilge Kağan bengü taşlarının metin ve tercümelerini, hem de Orhun Türkçesinin gramerini içine alır.

Türkiye’de bengü taşları en geniş ölçüde işleyen, tarihçi Hüseyin Namık Orkun‘dur. 1936-41 yıllarında 4 cilt olarak çıkan Eski Türk Yazıtları adlı bu abidevi eser, o yıllara kadar bulunmuş olan Köktürk harfli ne varsa, tek kelimelik mühürlere, kemer tokalarına varıncaya kadar hem metni fotoğraflarıyla, transkripsiyon ve tercümeleriyle, açıklamalarıyla, sözlüğüyle yer almıştır.

KAYNAK: Prof.Dr.Ahmet B.ERCİLASUN – Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi


About this entry